Galiyevci Bir Proje: Bakü Doğu Halkları Kurultayı

Hakan REYHAN


Giriş

Siyasal tarih araştırmalarında adı sıkça geçmesine, güncel siyasal teorik tartışmalarda bile üzerine sürekli atıf yapılmasına karşın 1-8 Eylül 1920’de Bakü’de toplanan Doğu Halkları Kurultayı’nın esas örgütlenme nedeni, bu anlamdaki gerçek tarihsel önemi ve bu Kurultay’ın gerçekleşmesi sırasında Kurultay’a hâkim olmak isteyen farklı ideolojik-örgütsel güç dengelerinin kendi ararlındaki “soğuk çatışma” hâlâ net bir biçimde ortaya konulabilmiş değildir. Genellikle yanlış veya eksik bilgiler üzerine yapılan değerlendirmeler yanlış çıkarımların oluşmasına yol açmış ve bu büyük kurultayın toplanmasının gerçek nedeni göz ardı edilerek konu sâdece kabaca, Sovyet güdümündeki “ 3. Enternasyonal’in aldığı karar gereğince toplanan Kurultay” biçiminde ele alınmıştır. Yine bu algılama doğrultusunda Kurultay, Asya’daki/Doğu’daki anti-emperyalist hareketlerin ve sosyalist devrimin Doğu’ya yayılabilme stratejilerinin tartışıldığı; emperyalizme karşı Rus sosyalist devriminin bayrağı altında, Leninci ilkeler doğrultusunda birleşilmesi gereğinin vurgulandığı geniş katılımlı ancak resmî bir Bolşevik toplantısı gibi değerlendirilmiştir. Kurultay içerisindeki tartışmalara, Kurultay’a Bolşevik liderlerin verdiği öneme ve sonuca bakıldığında böyle bir çözümleme yapmak da mümkündür. Nitekim, şimdiye kadar konu genellikle bu şekilde değerlendirildi.

Ancak bütün bu gerçeklere rağmen madalyonun bir de öteki yüzü var: O da böyle bir kurultayın esas fikri mimarlarının, Doğu’da devrim stratejileri Rus Bolşeviklerden farklı olan, Galiyevciler olduğuydu. Evet, gerçekte Doğu Halkları Kurultayı’nı tasarlayanlar, Doğu devrimi olmadan Ekim Devrimi’nin tamamlanamayacağını, dünya sömürge sisteminin ortadan kaldırılamayacağını düşünen ve bu anlamda öncelikle Doğu’daki ulusal kurtuluş hareketlerinin örgütlenmesinin, emperyalizme ve sömürgeciliğe karşı önce Doğu Birliği’nden başlayarak geniş cepheli bir “mazlumlar enternasyonali”nin kurulmasının elzem olduğunu savunan Galiyevcilerdi. Doğuculuğu geniş cepheli bir siyasal düşünce olarak benimseyen ve Batı’yı sönmüş devrim ocağı olarak kabul ederek Rus Bolşeviklerinin aksine, tek ülkede sosyalizmi inşa etmek ya da Doğu’dan elde edilen emperyalist pastanın kırıntılarıyla avutulmuş olan Batı işçi sınıfından medet ummak yerine, öncelikle Doğu’nun sömürge olarak ezilen, mazlum halklarının ulusal devrimci dinamiklerini harekete geçirmek gerektiğini düşünen Galiyevciler, bu özgün düşüncelerini aktif olarak katıldıkları Ekim Devrimi sürecinde geliştirmişler ve aşama aşama önce Turan sosyalizmine ardından büyük Doğucu örgütlenmeye ve nihayetinde “mazlumlar enternasyonali”ne gidecek bir teorik/pratik çalışma yürütmüşlerdi. Elbette bu çalışmalar, özellikle Stalincilerin benimsediği ve ülkeyi yeni bir emperyal yapılanmaya doğru götürecek olan tek ülkede sosyalizm stratejisiyle hiçbir şekilde örtüşmüyordu. Yine Galiyevcilerin tezleri Troçki’nin “dünyada devrim” teziyle şekli benzerlikler taşısa da Troçkistlerin Doğu’yu dışlayan ve sâdece “Batılı işçiye” bel bağlayan yaklaşımlarını da Galiyevciler hatalı görüyorlardı. Ekim Devrimi içinde meydana gelmiş kabaca üç temel fikrî örgütlenmenin taraftarları olarak kabul edebileceğimiz Stalinistler, Troçkistler ve Galiyevciler arasındaki gerilimler, çatışmalar 1930’lu yılların sonundaki son tasfiyelere kadar sürmüş ve bu tarihten sonra Stalinistlerin kesin zaferiyle sonuçlanmıştır. Bu gerilimi Bakü Doğu Halkları Kurultayı’nda görmek mümkündür.

Avrasya coğrafyasındaki Müslüman halkların esas olarak Ekim Devrimi sürecindeki ulusal ve sosyal kurtuluş mücadeleleri içerisinde şekillenen Galiyevci düşünce ve hareket, Kazan Tatarlarından Mollanur Vahidov ve Sultan Galiyev; Türk sosyalist/komünist hareketinin önderlerinden Mustafa Suphi; Kazak millî devrimci sosyalistlerinden Turar Rıskulov; Azerbaycan devrimci önderlerinden Neriman Nerimanov gibi birçok ismi içerisinde barındırmış; Vietnamlı devrimci Ho Şi Min’den, Cezayir ulusalcı kurtuluş önderi Bin Bella’ya, hatta Frantz Fanon’a kadar birçok ulusal devrimciyi de fikri olarak etkilemiştir. Ancak bu fikri (Galiyevciliği) esas olarak kuran ve örgütleyen üç isim önemlidir: Mollanur Vahidov, Sultan Galiyev ve Mustafa Suphi. Bakü Doğu Halkları Kurultayı’nın planlanmasında ve örgütlenmesinde bu üç ismin, Galiyevcilerin payı büyüktür.

Galiyevci Hareketin İlk Önderi Vahidov

Galiyevci siyasal düşüncenin öncüsü Mollanur Vahidov’dur. Ekim Devrimi akabinde gerçekleşen iç savaşta, Müslüman sosyalistlerin lideri ve Müslüman komiseri olarak Kazan’ı karşı devrimci Kolçak kuvvetlerine karşı savunurken yakalanan ve çok erken bir tarihte, 1918’de kurşuna dizilen Vahidov, ülkemizde Sultan Galiyev kadar tanınmamaktadır. Oysa, Galiyev (ve elbette Türk komünisti Mustafa Suphi) Vahidov’un yardımcısı, hatta sağ koludur. Galiyev, ancak Vahidov öldükten sonra Galiyevci hareketin başına geçmiştir. Sultan Galiyev’in ve Mustafa Suphi’nin düşünce yapısında ve siyasî aktivitelerinde çok önemli etkisi olan Mollanur Vahidov, Doğuculuk/Doğu Birliği fikrinin de ilk örgütsel önderi olarak nitelendirilebilir. Galiyevcilerin ilk siyasal örgütü olan Müslüman Sosyalistler Komitesi’nin kurucu lideri olan Vahidov, “Galiyev’den önce Galiyevci” diyebileceğimiz bir siyasal misyonun temsilcisiydi. Burada, “Galiyevci terminoloji ortaya çıkmadan önce yaşamış birisi nasıl olur da Galiyevci olarak addedilebilir?” diye sormak mümkündür. Şu söylenebilir ki, Galiyevcilik, Sultan Galiyev ile sınırlı bir düşünce tarzı değildir. Asyatik Türk ulusal sol/sosyalizm hareketlerine ve düşünce tarzına “Galiyevcilik” denilmiştir. Bu tarzın Sultan Galiyev’den öncesi de vardır, sonrası da vardır. Ama en açık olarak ortaya çıktığı dönem, Mollanur Vahidov’un örgütsel yardımcısı olan Sultan Galiyev’in önderlik döneminde olduğu için bu siyasal anlayışa “Galiyevcilik” adı verilmiştir. Mollanur Vahidov, bu tarzın ilk teorisyenidir. Galiyev ise, düşünsel olarak Vahidov’dan doğmuş ve onu aşmıştır.1


|Devamı 2023 Dergisi'nde|                                                                             |Abone olmak için tıklayınız|
   


Son Güncelleme Tarihi: 15.EYLÜL.2008
Bu Site 2023 Dergisi Tarafından Hazırlanmıştır
Webmaster: Davut Merzifonluoğlu